پرش به محتوای اصلی

منوی اصلی

جست‌وجوی تحلیل، اصطلاح یا ابزار…
دانشنامه اقتصاد کلان

نرخ بهره چیست؟

Interest Rate

۳ دقیقه مطالعه به‌روزرسانی: تحریریه‌ی تحلیلگری

تعریف کوتاه

نرخ بهره هزینه‌ی قرض گرفتن پول یا بازده سپرده‌گذاری آن در یک دوره است که به‌صورت درصد سالانه بیان می‌شود؛ نرخ سیاستی بانک مرکزی مهم‌ترین مرجع آن در هر اقتصاد است.

معادل انگلیسی
Interest Rate
نام‌های دیگر
  • نرخ سود
  • نرخ بهره بانکی
  • نرخ بهره آمریکا
  • نرخ بهره فدرال
  • نرخ بهره حقیقی
  • نرخ سود بین بانکی
  • Fed Funds Rate
  • Policy Rate
فرمول PV = FV ÷ (1 + r)^n
رابطه‌ی محاسبه‌ی «نرخ بهره»؛ نمادها در متن توضیح داده شده‌اند.

نرخ بهره (Interest Rate) هزینه‌ی قرض گرفتن پول — یا بازده سپرده‌گذاری آن — در یک دوره است و معمولاً به‌صورت درصد سالانه بیان می‌شود. در هر اقتصاد، بانک مرکزی یک نرخ سیاستی را هدف‌گذاری می‌کند که بر نرخ وام‌ها، سپرده‌ها و بازده اوراق بدهی اثر می‌گذارد. در آمریکا این نرخ، دامنه‌ی هدف نرخ وجوه فدرال است که کمیته‌ی بازار باز فدرال تعیین می‌کند. در بانکداری ایران، به‌دلیل الزامات بانکداری اسلامی، معمولاً از عبارت «نرخ سود» استفاده می‌شود.

نرخ اسمی و نرخ حقیقی

نرخ اسمی عددی است که اعلام می‌شود؛ نرخ حقیقی، نرخ اسمی پس از کسر اثر تورم است. اگر نرخ سود سپرده ۲۰٪ و تورم ۳۰٪ باشد، نرخ حقیقی منفی است و سپرده‌گذار در عمل قدرت خرید از دست می‌دهد. بسیاری از تصمیم‌های اقتصادی — از پس‌انداز تا خرید دارایی — به نرخ حقیقی واکنش نشان می‌دهند، نه به نرخ اسمی.

رابطه‌ی دقیق نرخ حقیقی همان رابطه‌ی بازده واقعی است: (1 + nominal) ÷ (1 + inflation) − 1. تفریق ساده‌ی تورم از نرخ اسمی فقط تقریب است و در نرخ‌های بالا، مانند آنچه در اقتصاد ایران دیده می‌شود، خطای محسوسی دارد.

چرا نرخ بهره بر قیمت دارایی‌ها اثر دارد؟

ارزش امروز هر جریان نقدی آینده با نرخ بهره تنزیل می‌شود. هرچه نرخ بالاتر باشد، ارزش امروز همان پول آینده کمتر است:

PV = FV ÷ (1 + r)n
ارزش فعلی مبلغ آینده با نرخ r در n دوره.
نرخ بهرهمحاسبهارزش امروز
5%100 ÷ 1.05≈ 95.24
10%100 ÷ 1.10≈ 90.91
ارزش امروز ۱۰۰ واحد که یک سال بعد دریافت می‌شود

همین منطق توضیح می‌دهد چرا افزایش نرخ بهره معمولاً بر قیمت اوراق، سهام شرکت‌هایی که سودشان بیشتر در آینده‌ی دور است و دارایی‌های پرریسک فشار می‌آورد: سرمایه‌گذار می‌تواند بازده مطمئن‌تری از اوراق یا سپرده بگیرد. نرخ بهره همچنین هزینه‌ی فرصت نگه‌داری دارایی‌های بدون بازده نقدی مانند طلا را تغییر می‌دهد.

همین سازوکار در بازار ایران هم دیده می‌شود: وقتی نرخ سود سپرده یا بازده اوراق دولتی بالا می‌رود، بخشی از سرمایه‌گذاران دارایی‌های پرریسک را با گزینه‌ی کم‌ریسک‌تر مقایسه می‌کنند. اما در اقتصاد ایران، فاصله‌ی نرخ سود اسمی با تورم و انتظار تغییر نرخ ارز اغلب از خود نرخ سود اثر بیشتری دارد.

محدودیت‌های رابطه‌ی نرخ بهره و قیمت‌ها

  • انتظار مهم‌تر از تصمیم است: بازارها تغییرات موردانتظار نرخ را زودتر در قیمت لحاظ می‌کنند؛ گاهی خود تصمیم اثر کمی دارد و پیام درباره‌ی آینده اثر بیشتری.
  • رابطه‌ها ثابت نیستند: همبستگی نرخ بهره با طلا، دلار یا رمزارزها در دوره‌های مختلف تغییر کرده است و قاعده‌ی «نرخ بالا، طلا پایین» همیشه برقرار نبوده است.
  • نرخ‌های متعدد: نرخ سیاستی، بازده اوراق کوتاه‌مدت و بلندمدت و نرخ وام‌های بانکی می‌توانند در جهت‌های متفاوت حرکت کنند.

نرخ بهره و معامله‌گر اهرمی

نرخ بهره در هزینه‌های معامله‌ی اهرمی هم دیده می‌شود: سواپ شبانه در فارکس بر پایه‌ی اختلاف نرخ بهره‌ی دو ارز محاسبه می‌شود و نرخ‌های بالاتر، هزینه‌ی نگه‌داری موقعیت‌های اهرمی را تغییر می‌دهند.

محاسبه و ادامه‌ی یادگیری

اثر نرخ بهره بر رشد پول در طول زمان را با محاسبه‌گر سود مرکب ببینید و نرخ اسمی را با محاسبه‌گر بازده واقعی به نرخ حقیقی تبدیل کنید. برای سازوکار تصمیم‌گیری درباره‌ی نرخ در آمریکا، صفحه‌ی کمیته‌ی بازار باز فدرال و برای داده‌ای که آن را هدایت می‌کند، شاخص قیمت مصرف‌کننده را بخوانید.

پرسش‌های رایج

اگر نرخ بهره آمریکا بالا برود، طلا چه می‌شود؟

افزایش نرخ بهره هزینه‌ی فرصت نگه‌داری طلا را بالا می‌برد و در بسیاری از دوره‌ها با فشار بر قیمت طلا همراه بوده است. اما این رابطه همیشه برقرار نیست؛ انتظارات بازار، دلار، تقاضای بانک‌های مرکزی و ریسک‌های ژئوپلیتیک هم اثر دارند.

نرخ بهره حقیقی منفی یعنی چه؟

یعنی تورم از نرخ بهره‌ی اسمی بالاتر است. در این حالت، پولی که با این نرخ سپرده‌گذاری شده، در پایان دوره قدرت خرید کمتری از ابتدا دارد.

نرخ بهره چند بار در سال تغییر می‌کند؟

بستگی به بانک مرکزی دارد. کمیته‌ی بازار باز فدرال آمریکا هشت جلسه‌ی برنامه‌ریزی‌شده در سال دارد و در هر جلسه ممکن است نرخ را تغییر دهد یا ثابت نگه دارد. بانک‌های مرکزی دیگر برنامه‌ی زمانی خود را دارند.

جست‌وجو در تحلیلگری