اوراق بدهی (اوراق قرضه) چیست؟
Bond
تعریف کوتاه
اوراق بدهی یا اوراق قرضه ابزاری مالی است که ناشر با فروش آن پول قرض میگیرد و متعهد میشود اصل مبلغ را در سررسید و در برخی انواع، سود دورهای را در فاصلههای مشخص بپردازد.
- معادل انگلیسی
- Bond
- نامهای دیگر
-
- اوراق قرضه
- اوراق با درآمد ثابت
- اخزا
- اسناد خزانه اسلامی
- صکوک
- اوراق مرابحه
- بازده تا سررسید
- YTM
- Treasury
اوراق بدهی (Bond) — که در ادبیات جهانی اوراق قرضه هم نامیده میشود — ابزاری است که ناشر با فروش آن پول قرض میگیرد و متعهد میشود اصل مبلغ، یعنی ارزش اسمی، را در سررسید بپردازد. برخی اوراق در طول عمرشان سود دورهای (کوپن) هم میپردازند و برخی، مانند اوراق بدون کوپن، با تخفیف نسبت به ارزش اسمی فروخته میشوند و بازده خریدار از همین تخفیف میآید. در بازار سرمایهی ایران، اوراق بدهی دولتی و شرکتی در قالبهای اسلامی مانند اسناد خزانهی اسلامی (اخزا)، صکوک و اوراق مرابحه منتشر میشوند.
رابطهی قیمت اوراق و بازده
قیمت اوراق و بازده آن رابطهی معکوس دارند. وقتی قیمت اوراق پایین میآید، خریدار جدید با پرداخت کمتر همان جریان نقدی آینده را دریافت میکند و بازده او بیشتر میشود. به همین دلیل وقتی نرخ بهره در اقتصاد بالا میرود، قیمت اوراق موجود معمولاً پایین میآید تا بازده آنها با نرخهای جدید رقابت کند. شاخص اصلی مقایسهی اوراق «بازده تا سررسید» (YTM) است: نرخ بازده سالانهای که اگر اوراق تا سررسید نگه داشته شود و ناشر به تعهدش عمل کند، به دست میآید.
مثال عددی: اوراق بدون کوپن
فرض کنید ورقهای بدون کوپن با ارزش اسمی 1,000,000 ریال، با قیمت 800,000 ریال معامله میشود. بازده سالانه به زمان باقیمانده تا سررسید بستگی دارد:
| زمان تا سررسید | محاسبه | بازده سالانه |
|---|---|---|
| یک سال | 1,000,000 ÷ 800,000 − 1 | 25.0% |
| دو سال | (1.25)^(1/2) − 1 | ≈ 11.8% |
سود کل در هر دو حالت ۲۰۰٬۰۰۰ ریال است، اما در حالت دوم این سود در دو سال به دست میآید و بازده سالانهاش کمتر از نصف حالت اول است. مقایسهی اوراق بدون در نظر گرفتن زمان تا سررسید، خطای رایجی است.
اوراق با کوپن هم همین منطق را دارند، فقط جریان نقدیشان در طول عمر اوراق پخش شده است. در این اوراق، اگر قیمت بازار بالاتر از ارزش اسمی باشد، بازده تا سررسید کمتر از نرخ کوپن است و اگر پایینتر باشد، بیشتر. نرخ کوپن بهتنهایی بازده خریدار را نشان نمیدهد.
ریسکهای اوراق بدهی
- ریسک نرخ بهره: افزایش نرخها قیمت اوراق موجود را کاهش میدهد؛ هرچه سررسید دورتر باشد، این اثر بزرگتر است.
- ریسک تورم: بازده اسمی ثابت در دورهی تورم بالا ممکن است بازده واقعی منفی بسازد.
- ریسک اعتباری: ناشر ممکن است در پرداخت تعهد خود ناتوان باشد یا تأخیر کند؛ این همان ریسک طرف مقابل است. بازده بالاتر اوراق یک ناشر معمولاً جبران ریسک بیشتر است.
- ریسک نقدشوندگی: برخی اوراق در بازار ثانویه معاملات کمی دارند و فروش پیش از سررسید ممکن است با تخفیف همراه باشد.
بازده اسمی در برابر بازده واقعی
بازده تا سررسید یک عدد اسمی است. برای قضاوت دربارهی حفظ قدرت خرید، آن را با تورم انتظاری مقایسه کنید: اگر بازده اسمی ۲۵٪ و تورم ۳۰٪ باشد، بازده واقعی منفی است.
محاسبه و ادامهی یادگیری
محاسبهگر بازده تا سررسید بازده سالانهی اوراق را از قیمت، ارزش اسمی و زمان تا سررسید حساب میکند و محاسبهگر بازده واقعی اثر تورم را روی آن نشان میدهد. برای رابطهی اوراق با سیاست پولی، صفحهی نرخ بهره و برای قدرت رشد بازده در طول زمان، سود مرکب را ببینید.
پرسشهای رایج
اخزا چیست؟
اسناد خزانهی اسلامی (اخزا) اوراق بدهی دولتی بدون کوپن در بازار سرمایهی ایران است که با تخفیف نسبت به ارزش اسمی معامله میشود و در سررسید، ارزش اسمی آن پرداخت میشود. بازده آن از اختلاف قیمت خرید و ارزش اسمی میآید.
چرا قیمت اوراق با افزایش نرخ بهره کم میشود؟
چون جریان نقدی اوراق موجود ثابت است. وقتی اوراق جدید با بازده بالاتر منتشر میشوند، قیمت اوراق قدیمی باید پایین بیاید تا بازده خریدار جدید با بازده بازار برابر شود.
اوراق بدهی بیریسک است؟
خیر. حتی اوراق دولتی ریسک نرخ بهره، تورم و نقدشوندگی دارند و اوراق شرکتی ریسک اعتباری ناشر را هم دارند. «درآمد ثابت» یعنی جریان نقدی مشخص، نه بازده واقعی تضمینشده.