پرش به محتوای اصلی

منوی اصلی

جست‌وجوی تحلیل، اصطلاح یا ابزار…
دانشنامه اقتصاد کلان

تورم چیست؟

Inflation

۳ دقیقه مطالعه به‌روزرسانی: تحریریه‌ی تحلیلگری

تعریف کوتاه

تورم یعنی افزایش پایدار سطح عمومی قیمت کالاها و خدمات در یک دوره‌ی زمانی که به کاهش قدرت خرید پول منجر می‌شود و معمولاً با تغییر شاخص قیمت مصرف‌کننده اندازه‌گیری می‌شود.

معادل انگلیسی
Inflation
نام‌های دیگر
  • نرخ تورم
  • تورم نقطه به نقطه
  • تورم نقطه‌به‌نقطه
  • تورم سالانه
  • تورم ماهانه
  • تورم دوازده ماهه
  • Inflation Rate
  • Real Return
فرمول real return = (1 + nominal) ÷ (1 + inflation) − 1
رابطه‌ی محاسبه‌ی «تورم»؛ نمادها در متن توضیح داده شده‌اند.

تورم (Inflation) یعنی افزایش پایدار سطح عمومی قیمت کالاها و خدمات در یک دوره‌ی زمانی. نتیجه‌ی مستقیم تورم، کاهش قدرت خرید پول است: با همان مبلغ، کالای کمتری می‌توان خرید. تورم معمولاً با تغییر شاخص قیمت مصرف‌کننده اندازه‌گیری می‌شود. افزایش قیمت یک کالای خاص به‌تنهایی تورم نیست؛ تورم درباره‌ی سطح عمومی قیمت‌هاست.

تورم با افزایش یک‌باره‌ی قیمت‌ها هم فرق دارد: اگر قیمت‌ها یک بار جهش کنند و سپس ثابت بمانند، نرخ تورم در دوره‌های بعد کاهش پیدا می‌کند، هرچند سطح قیمت‌ها بالا مانده است. به همین دلیل «کاهش تورم» به معنای ارزان شدن کالاها نیست؛ یعنی سرعت گران شدن کمتر شده است.

انواع گزارش تورم در ایران

در ایران، مرکز آمار ایران و بانک مرکزی هر دو آمار تورم منتشر می‌کنند و به‌دلیل تفاوت در روش و سبد، ممکن است عددهای متفاوتی گزارش کنند. سه نوع گزارش رایج‌تر است:

نوعتعریفکاربرد
ماهانهتغییر شاخص نسبت به ماه قبلسریع‌ترین تصویر از تغییر جاری
نقطه‌به‌نقطهتغییر شاخص نسبت به همان ماه در سال قبلتغییر یک‌ساله‌ی سطح قیمت‌ها
میانگین دوازده‌ماههتغییر میانگین شاخص دوازده ماه اخیر نسبت به دوازده ماه قبل از آنروند کندتر و هموارتر
سه شیوه‌ی گزارش نرخ تورم

وقتی تورم در حال اوج گرفتن است، معمولاً عدد نقطه‌به‌نقطه از میانگین دوازده‌ماهه بالاتر است و وقتی تورم رو به کاهش است، برعکس. اینکه کدام عدد گزارش شده، برداشت از وضعیت اقتصاد را تغییر می‌دهد؛ همیشه نوع تورم و منبع را بپرسید.

مثال عددی: بازده واقعی

بازده اسمی یعنی رشد مبلغ پول؛ بازده واقعی یعنی رشد قدرت خرید. رابطه‌ی دقیق این دو چنین است:

real return = (1 + nominal) ÷ (1 + inflation) − 1
بازده واقعی؛ تفریق ساده‌ی تورم از بازده اسمی فقط در نرخ‌های کوچک تقریب خوبی است.
بازده اسمیتورمتقریب تفریقیبازده واقعی دقیق
30%35%−5%1.30 ÷ 1.35 − 1 ≈ −3.7%
40%30%+10%1.40 ÷ 1.30 − 1 ≈ +7.7%
بازده واقعی با اعداد فرضی

در نرخ‌های بالا، تفاوت تقریب و عدد دقیق چند واحد درصد است. در اقتصادی با تورم بالا، استفاده از تفریق ساده می‌تواند بازده واقعی را به‌طور معناداری اشتباه نشان دهد.

تورم و بازارهای مالی

  • اوراق و سپرده: بازده اسمی ثابت در تورم بالا ممکن است بازده واقعی منفی بسازد؛ رابطه‌ی نرخ بهره و تورم تعیین‌کننده است.
  • سهام: درآمد و سود اسمی شرکت‌ها با تورم رشد می‌کند و این رشد ممکن است رشد واقعی نباشد. نسبت‌هایی مثل P/E در تورم بالا باید با احتیاط مقایسه شوند.
  • طلا و دارایی‌های ارزی: در ایران این دارایی‌ها اغلب به‌عنوان پوشش تورم شناخته می‌شوند، اما در دوره‌های کوتاه‌مدت ممکن است از تورم عقب بمانند یا جلو بزنند؛ رابطه ثابت نیست.
  • نمودار اسمی: رکورد اسمی یک شاخص یا قیمت در تورم بالا لزوماً رکورد واقعی نیست.

رشد اسمی را با سود یکی نگیرید

اگر دارایی شما در یک سال ۳۰٪ رشد کرده و تورم همان دوره ۳۵٪ بوده، قدرت خریدتان کم شده است. پیش از قضاوت درباره‌ی بازده، آن را با تورم همان دوره و همان واحد پول مقایسه کنید.

محاسبه و ادامه‌ی یادگیری

محاسبه‌گر بازده واقعی بازده اسمی را با تورم مقایسه می‌کند و محاسبه‌گر نرخ رشد مرکب سالانه بازده چندساله را سالانه می‌کند تا با تورم سالانه قابل مقایسه شود. برای روش اندازه‌گیری تورم صفحه‌ی شاخص قیمت مصرف‌کننده و برای واکنش سیاست پولی، نرخ بهره را ببینید.

پرسش‌های رایج

تورم نقطه‌به‌نقطه با تورم سالانه چه فرقی دارد؟

تورم نقطه‌به‌نقطه شاخص قیمت یک ماه را با همان ماه سال قبل مقایسه می‌کند. تورم سالانه یا میانگین دوازده‌ماهه، میانگین شاخص دوازده ماه اخیر را با دوازده ماه قبل از آن مقایسه می‌کند و به همین دلیل کندتر تغییر می‌کند.

چرا آمار تورم مرکز آمار و بانک مرکزی متفاوت است؟

دو نهاد ممکن است سبد کالا، وزن‌ها، سال پایه و روش نمونه‌گیری متفاوتی داشته باشند. برای مقایسه‌ی دوره‌ها، از یک منبع ثابت استفاده کنید و منبع را همراه عدد گزارش کنید.

بهترین دارایی برای مقابله با تورم چیست؟

پاسخ عمومی و تضمین‌شده‌ای وجود ندارد. هر دارایی در دوره‌های مختلف ممکن است از تورم جلو بزند یا عقب بماند و ریسک‌های خودش را دارد. تحلیلگری توصیه‌ی سرمایه‌گذاری نمی‌دهد؛ ابزار بازده واقعی برای مقایسه‌ی منصفانه طراحی شده است.

جست‌وجو در تحلیلگری